Balıkesir Halk Kütüphanesi’nin o sessiz koridorunda başka bir şey arıyordum. Elimdeki not defteri başka isimler, başka tarihler için açıktı. Arşiv klasörlerini tek tek karıştırırken eller alışkanlıkla çalışır, göz bir satırdan öbürüne kayar; insan aradığını değil, aradığının yanındakini bulur çoğu zaman. İşte tam o an sayfalar arasında, beklenmedik bir yerde Yusuf Atılgan’ın adı çıktı karşıma.
Duraksadım.
Aylak Adam‘ın, Anayurt Oteli‘nin yazarı. Türk romanının en içe kapanık, en yalnız, en derinden akan seslerinden biri. Ama burada, bu şehirde, bu kütüphanenin belleğinde bir yeri vardı onun. Hem de sandığımdan çok daha derin bir yeri. Klasörü kapayıp yerine koyamadım bir süre. Öyle kaldım, elin altında bir şehrin hafızası, gözün önünde bir yazarın gençliği.
Atılgan 1936’da Balıkesir’e geldiğinde on dört ya da on beş yaşındaydı. Manisa’nın Hacırahmanlı köyünden, babasını zar zor ikna ederek çıkmıştı buraya. O yıllarda Manisa’da lise yoktu; öğrenimine devam etmek isteyen bir çocuğun başka bir şehre gitmekten başka çaresi yoktu. Balıkesir Lisesi’ne yatılı olarak kaydoldu ve 1939’a kadar bu şehirde kaldı. Üç yıl. Bir insanın çocukluğundan sıyrılıp bir şeyler olmaya başladığı, içindeki sesin ilk kez duyulabilir bir tona kavuştuğu tam da o yaşlar.
Şunu düşünüyorum uzun uzun: Bir yatılı öğrenci için kütüphane ne anlam taşır? Evin olmadığı bir şehirde, yatakhanenin dar ranzasından sıyrılıp girebileceğin bir alan. Dışarının seslerinin kapıda kaldığı, içeride yalnızca sayfaların hışırtısının var olduğu bir sığınak. Atılgan’ın Balıkesir yıllarına dair bize kalan tanıklık kıttır ama tutarlıdır: iyi bir okuyucuydu, kütüphaneler en sevdiği yerlerdi. Kitap rafları arasında kendini evinde hisseden bir çocuk. Belki de kütüphane onun için bir çeşit ev yerine geçiyordu — köyde bıraktığı evin, henüz sahip olmadığı şehir evinin arasında, kitapların döşediği bir ara mekân.
Ve okumadığı zamanlarda eline kalemi alıp yazmaya başladı. Şiir ve hikâye. Henüz on altı, on yedi yaşlarında, Balıkesir’in o 1930’lar kışında.
Ben bunu okuduğumda içimde bir şey gerildi. İlk cümleler burada yazıldı, diye düşündüm. Bu şehrin havasını soluyarak, bu sokakların sesini duyarak. Sabahları lise koridorlarının taş zeminine yayılan o soğuğu hissederek, akşamları yatakhane lambasının soluk sarısında gözlerini kırpıştırarak. Atılgan daha Aylak Adam‘ı yazmamıştı, daha Anayurt Oteli‘ni düşlememişti; ama o romanların derinliklerinde yaşayan o ezeli yalnızlık duygusu, o içe kapanıklık, o şehirde ama şehre ait olamama hali bunların ilk taslağı belki de burada, Balıkesir’in yatılı öğrenci odalarında çizildi.
Bir köyden gelip şehre düşmüş bir çocuk. Etrafındakiler belki de daha rahat görünüyordu, belki daha az kök sökülmüş, daha az tedirgin. O ise kitaplara sığınıyordu. Ve yazmaya. Bu sahneyi gözümde canlandırdığımda, Atılgan’ın romanlarındaki o silik, adı bile tam konulamayan yalnızlığın nereden beslendiğini biraz daha iyi anlıyorum. Bir insan en erken çocukluğunda değil, yuvadan koptuğu ilk anda kendini bulur çoğu zaman. Balıkesir o kopuş anıydı Atılgan için.
Bir de öğretmen meselesi var ki asıl o beni düşündürüyor.
Balıkesir Lisesi’nde İngilizce öğretmeni Behice Boran’dı. Sonradan Türk solunun en önemli isimlerinden biri olacak, onlarca yıl mücadele verecek, defalarca hapis yatacak Behice Boran. Ama 1930’ların sonunda o da henüz gençti; henüz bir öğretmendi, bir şehir lisesinde ders veriyordu. Atılgan ise öğrenciydi üstelik taşradan gelmiş, dünyayı kitaplardan tanımaya çalışan, içinde büyük sorular taşıdığını henüz tam bilemeyen bir öğrenci.
Bu ikisinin aynı sınıfta, aynı saatlerde buluşmasını düşününce bir şeylerin nasıl birbirine dolanabileceğini görüyorum. Edebiyat ve siyasi bilinç, merak ve isyan, okuma alışkanlığı ve dünyanın gidişatına dair derin bir rahatsızlık. Boran’ın dersleri ve o yıllarda okunan kitaplar, Atılgan’ın hem devrimci bir düşünce içine girmesine hem de edebiyat okumak istemesine zemin hazırladı. Ailesi Tıbbiye istiyordu; o edebiyat fakültesini seçti. Bu inat nereden geldi? Salt yetenekten mi, salt sevgiden mi? Yoksa bir öğretmenin sınıfta söylediği bir cümleden, açtığı bir sayfadan, tavsiye ettiği bir kitabın kapağındaki o derin soluktan mı?
Üniversitede solcu öğrenci hareketlerine katılması, on ay hapis yatması, ordudan ihraç edilmesi bunların kökü ne kadar İstanbul’a ne kadar Balıkesir’e uzanıyor, bilemiyorum. Ama o tohumların bir kısmının bu toprakta atıldığını seziyorum. Boran’ın sınıfından çıkan genç Atılgan, artık başka gözlerle bakıyordu şehre. Ve belki de Balıkesir sokaklarında yürürken, o dili, o bakışı, o dünyayı içselleştiriyordu henüz sözcüklere dökemeden, henüz roman bilmeden, ama hissederek.
Bir yazar için şehir nedir?
Bunu zaman zaman kendime sorarım. Yaşanılan şehrin bir yazarın sesine işlemesi meselesi. Bir insan hangi sokaklardan geçtiyse, hangi kalabalıkların içinde yalnızlaştıysa, hangi meydan köşelerinde duraksayıp geçenlere baktıysa bunların hepsi er ya da geç sayfaya düşer. Birebir değil, bazen bir ruh hali olarak, bazen bir ritim olarak, bazen yalnızca bir ışık açısı olarak. Anayurt Oteli‘ndeki Zebercet’in o kasvetli iç mekânına bakarken ben hep bir taşra kasabası ötesi görürüm küçük bir şehrin, insanı hem koruyan hem hapseden o bildik duvarlarının gölgesini. Balıkesir mi bu? Kesin bilemem. Ama yatılı öğrenci olarak üç yıl geçirilen bir şehir, bir çocuğun belleğine işlediğinde iz bırakmadan geçmez.
Atılgan bu sokakları yürüdü. Sabah erken liseden çıkıp pazara inen bir sokak. Akşam üstü okul bahçesinde kitap tutan bir genç. Kış yağmurunun altında çarşıda bir dükkânın saçağına sığınan bir lise öğrencisi. Bunları bilmiyorum elbette, belgeleyen yok. Ama oldu. Mutlaka oldu. Ve o anlarda, bilinçsizce, derin bilinçaltında bir şeyler not alındı yazarın kendi elinden değil, hayatın önünden geçmesinin verdiği o sessiz not.
Sonra gitti. İstanbul’a, üniversiteye, hapishaneye, köye, tekrar İstanbul’a. Aylak Adam‘ı yazdı, Anayurt Oteli‘ni yazdı. Üzerinde çalıştığı Canistan‘ı tamamlayamadan 1989’da öldü. Türk romanında bir dönüm noktası olan iki roman, iki öykü kitabı ve yarım bir roman bıraktı geriye. Az. Ama ne kadar ağır bir azlık.
Arşiv klasörünü yerine koydum ve pencereye baktım.
Dışarıda Balıkesir’in bir öğle vakti akıp gidiyordu. Sıradan bir gün. İnsanlar geçiyor, arabalar geçiyor, zaman her zamanki hızında sürüklenip gidiyor. Ama ben o an şehri biraz farklı gördüm. Her şehrin böyle katmanları olduğunu düşündüm yüzeyin altında başka hayatların, başka öğrencilerin, başka ilk cümlelerin yattığını. Bir şehir yalnızca bugün yaşayanlardan ibaret değildir; içinden geçip gidenler de orada yaşıyor bir şekilde. Taşlarında, havasında, rüzgârının o kendine özgü sesinde.
Yusuf Atılgan bu şehirde bir öğrenciydi. Sonradan büyük bir yazar oldu. Bu ikisi arasındaki bağ belki de hep burada, bu kütüphanenin bir köşesinde, bir arşiv klasörünün sayfaları arasında saklıydı.
Ben sadece yanlışlıkla buldum.
Hüsamettin Oğuz
